TÜRKİYE’DE TİYATRONUN ORTAYA ÇIKIŞI

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Salih Hakan COŞKUNTUNA

Nisan 2026

TOPLUMSAL İŞLEV VE KOLEKTİF YAPI
Kültürel zemin, bireysellik ile toplumsal dayanışma üzerine kurulu olan Köy Seyirlik oyunları, en eski katmanı oluşturur, doğrudan ritüel ve köylü yaşamıyla ilgilidir. Oyunlar geçmişte köylünün topluca katılması gereken “görevsel” birer eylem olarak da kabul edilirdi (And, 1985, s. 43). Bu oyunlar, halkın yaşama biçimini, hayata bakışını, mizah anlayışını ve siyasi eleştirilerini halkın canlandırmaları ile yansıtan sosyal platformlardır.
Günlük yaşamda oluşan ortak duygu ve düşünceler “doğaçlama” ile sergilenen ve yazılı bir metne dayanmayan geleneksel oyunlar, kuşaktan kuşağa sözlü gelenekle aktarılan değerlerdir (And, 1985, s. 54-55). Temaşa estetiği, Osmanlı toplumunda Karagöz-Hacivat, Kavuklu-Pişekar ve Meddah gibi form tiplemeleri sadece güldürü unsuru değil, imparatorluk coğrafyasındaki etnik ve sınıfsal gerilimlerin birer sembolik temsilcileridir. Karagöz, cahil ama sağduyulu halkı, Hacivat’ın ise yarı aydın, kuralcı ve çıkarcı sınıfı temsil etmesi; toplumsal yaşamın en canlı sosyolojik analizidir. Bu oyunların en kritik ve saklı işlevi, toplumsal eleştiriyi “temaşa estetiği” içine gizlemesidir. Sokullu’nun (1978, s. 91, 111-112) ifadesiyle, geleneksel komedinin, komedyaya dayanan evrimi, otorite ile halk arasındaki “sessiz anlaşmanın” bir sonucudur. Tuluat ile Orta oyununa ait ironi metaforu, bireyin toplumsal baskı karşısında geliştirdiği savunma mekanizması ile “özgürlük alanı” olarak işlev görür. Gerçeklik, sahne üzerinde deforme edilerek (stilizasyon yoluyla) daha vurucu bir hakikate dönüştürülür.
Yaratıcı drama ve müze pedagojisi ile gelenekselin güncel dönüşümünü İnci San, geleneksel seyirlik oyunlardaki “aktif katılımcı” ve “doğaçlama” öğelerini, modern yaratıcı dramanın ve müze pedagojisinin merkezine yerleştirir (San, 2021, s. 233-241). Geleneksel oyunlardaki seyirci ile oyuncu arasındaki o geçirgen sınır, bugün yaratıcı dramanın “yaşayarak öğrenme” metodunun atasıdır. Anadolu’nun antik inançlarından süzülen dramatik sanat, sadece bir tarihsel veri değil; bireyin güncel varoluşunu, farkındalığını ve kültürel aidiyetini inşa eden yaşayan bir disiplindir.Geleneksel seyirlik oyunlar, Osmanlı-Türk modernleşmesinin öncesinde halkın kendi imgesini bulduğu, kültürel aidiyetini içkinleştirdiği ve toplumsal sorunları rasyonel bir mizah süzgecinden geçirdiği bir sahadır. Sokullu ve And’ın ortak vurgusu: kültürel süreklilik ile bu oyunların günümüz modern tiyatrosu ve yaratıcı drama çalışmalarına sağladığı “estetik otantisite”nin temelini oluşturmaktadır. Otantisite; geleneksel sahne yapısı ve var olan tiyatroya evirilerek, modern tiyatronun ortaya çıkışı için önemli bir zemin oluşturmuş, yazılı metin olmadan yapılan anlatı, temsil ve sahneleme açısından güçlü bir birikim sunmuştur.
TANZİMAT DÖNEMİ VE MELEZLEŞME
XIX. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunun Batı ile kurduğu ilişkiler, tiyatro alanında önemli bir dönüşüm yaratmıştır. Tanzimat dönemi ile birlikte Batılı anlamda tiyatro metinleri yazılmaya başlanmış, sahneleme teknikleri gelişmiş ve tiyatro kamusal bir faaliyet olarak görünür hale gelmiştir. Bu dönemin en önemli eserlerinden biri olan Şair Evlenmesi geleneksel tiyatro ile batılı tiyatro anlayışının bir örneği olarak değerlendirilebilir. Eser, yerli unsurları korurken, yeni anlatım biçimi geliştirme çabasını da yansıtır. Bu dönemde Güllü Agop ve Mardiros Mınıkyan ile başlayan Batı formundaki oyunlar çeviriler ile kurgulanmaktadır. İbrahim Şinasi’nin Dolmabahçe Saray Tiyatrosu için yazdığı; Şair Evlenmesi (1859) adlı eseri, geleneksel seyirlik oyunların form ve yapısını Batılı formlarla birleştiren, diyalektik ve melez bir oluşum sunar. Söz konusu eser, Tanzimat dönem tiyatrosunun mihenk taşı olarak değerlendirilmiş ve batılı anlamında; dönem tiyatrosunun ilk eseri ve başlangıcıdır. Oyunun yazılmasıyla yaşanan gelişmeleri Sokullu şu şekilde vurgular.
“Dolmabahçe Saray Tiyatrosunda oynanmak üzere Şinasi’ye ısmarlanan Şair Evlenmesi, ilk atılan adım. Güllü Agop yönetimindeki Osmanlı Tiyatrosunun kurulması ile yeni bir görünüm alıyor. Bu tiyatronun tanınmış ediplerinden oluşan yazı heyetinin de katkısıyla Batı etkisindeki Türk Tiyatrosu art arda eserler vermeye başladı.” (1978, s. 170)Sokullu (1978, s. 170), Şair Evlenmesi’ oyununun dramatik yapısını, “töresel bir gerçeğe ayna tutan” ve ortaoyununun kalıplaşmış icra pratikleri arasına sızdırılmış toplumsal sorunsalları merkeze alan bir kurgu olarak tanımlar. Eserde somutlaşan “melez yapı”, geleneksel Karagöz-Hacivat tiplemelerinin döngüsel söylemi ile Batı komedyasının rasyonel amacı arasında diyalektik bir köprü kurmaktadır. Söz konusu melezlik, bir taklit olması ile kendi toplumsal gerçekliğini tartışmaya açan rasyonel bireye geçişin, mekânsal ve söylemsel imkânını barındırmaktadır. Bu ikilimde sahne, geleneksel olanın tanıdık formlarını kullanarak, toplumsal normları rasyonalize eden ve bireyi kamusal özne olarak yeniden konumlandıran “inşa alanını” kazanmaktadır. (SÜRECEK)