Tiyatroda Edebi Eleştiri, Kurumsal Aktörler ve Çağdaşlaşma Sentezi

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Hakan TUNA
Drama ve Tiyatro Eğitmeni

Toplumcu eğitim anlayışı, millî kültürün kurumsallaşması, sahne pratiği ve edebî eleştiri birlikte ele alındığında, Cumhuriyet tiyatrosunun insan ve toplum ilişkisini farklı düşünsel ve sanatsal yönelimler üzerinden tartışmaya açtığı görülmektedir. Bununla birlikte incelenen yaklaşımlar, tek bir amaca yönelen kesintisiz bir gelişmenin aşamaları olarak değerlendirilmemelidir. Ortak kültürel değerlerin güçlendirilmesi, bireyin yaratıcı etkinliğinin geliştirilmesi, toplumsal çelişkilerin görünür kılınması ve eleştirel yargının bağımsızlığı, birbirleri ile ilişkilenen fakat her durumda örtüşmeyen amaçlardır. Bu nedenle çağdaşlaşma sentezi, tamamlanmış bir düşünsel birlikten ziyade, kültürel süreklilik, sanatsal yenilik ve toplumsal değişim arasındaki ilişkilerin yeniden kurulduğu bir süreç olarak anlaşılmalıdır.
Toplumcu eğitim açısından belirleyici sorun, ortak yaşam bilincinin geliştirilmesiyle bireysel yargının bağımsızlığının nasıl ilişkilendirildiğidir? Millî kültüre yönelmek, ortak aidiyetlerin güçlendirilmesine katkı sunabileceği gibi, hangi kültürel kaynakların seçildiği ve hangi insan deneyimlerinin temsil edildiği sorularını da beraberinde getirmektedir. Kurumsallaşmanın anlamı da sanatın sürekliliğini sağlayan örgütsel yapıların kurulmasıyla sınırlı değildir. Repertuvar tercihleri, sanatçı eğitimi, çalışma koşulları ve seyirciye ulaşma biçimleri, tiyatronun toplumsal katılım olanaklarını etkileyen kararlardır. Kurumsal destek ile sanatsal özerklik arasındaki ilişki, bu bakımdan, hem ortak kültürel yaşamın hem de farklı düşünce ve anlatım biçimlerinin gelişmesi açısından değerlendirilmelidir.
Sahne pratiğinde ilişki kurmak, oyuncunun yaratıcı katkısı, dramatik metnin kuruluşu ve seyircinin yorumlama olanakları üzerinden somutlaşmaktadır. Baltacıoğlu’nun oyuncunun etkinliğine verdiği önem ile farklı yazarların kültürel aidiyeti, ahlaki sorumluluğu ve toplumsal çatışmaları ele alış biçimleri, tiyatronun eğitimsel işlevini farklı açılardan tartışmaya açmaktadır. Burada oyuncunun rol içinde gerçekleştirdiği yaratıcı etkinlikle seyircinin izleme ve değerlendirme deneyimi birbirinden ayrılmalıdır. Her iki deneyimin olanakları, kullanılan anlatım biçimlerine ve karşılaşmanın koşullarına bağlıdır. Edebî ve tiyatral eleştiri de yapıtların değerlerini, insan anlayışlarını ve temsil tercihlerini gerekçeli bir tartışmanın konusu hâline getirerek bu sürece katılmaktadır. Eleştirinin bağımsızlığı, kültürel ve kurumsal amaçların sanatsal üretim üzerindeki etkilerinin de sorgulanabilmesi bakımından önem taşımaktadır.
Bu çerçevede tiyatronun felsefi boyutu, insanın içinde bulunduğu koşulları nasıl kavradığı ve bu koşullar karşısında hangi eylem olanaklarına sahip olduğu sorularında belirginleşmektedir. İnsanı toplumsal ilişkiler içinde biçimlenen ve eylemleriyle bu ilişkilere müdahale edebilen bir varlık olarak ele almak, onun varoluşunu tarihsel koşullar ve sorumluluklarıyla birlikte düşünmeyi gerektirir. Bilgi sorunu ise karakterlerin ve seyircilerin hangi açıklamaları geçerli saydıkları, yerleşik kabulleri nasıl değerlendirdikleri ve farklı davranış seçeneklerini hangi gerekçelerle karşılaştırdıkları üzerinden ortaya çıkmaktadır. Akılcı ve dünyevi temellere dayanan bir sorgulama, bu bağlamda, insan davranışlarının toplumsal nedenlerini ve değişme olanaklarını araştırmayı ifade etmektedir. Tiyatronun özgürleşmeye katkısı da bu araştırmanın açtığı düşünsel alanla ilişkilendirilebilir; bütün seyirciler için gerçekleşmiş ve aynı sonucu doğuran bir dönüşüm olarak kabul edilemez.
Dolayısıyla tiyatronun toplumsal işlevi değerlendirilirken ona yüklenen amaçlar, sanatsal kuruluşu ve tarihsel karşılanışı birbirinden ayrılarak incelenmelidir. Düşünürlerin ve sanatçıların görüşleri, eğitimsel ve kültürel hedefleri açıklamakta; oyun metinleri, sahne uygulamaları, eleştiri yazıları ve kurum belgeleri ise bu hedeflerin hangi biçimlerde karşılık bulduğunu araştırmaya olanak tanımaktadır. Seyirci üzerindeki etkilere ilişkin değerlendirmeler de bu kaynakların kapsamıyla sınırlandırılmalıdır. Ulaşılan temel sonuç, tiyatronun çağdaşlaşma içindeki yerinin kültürel aidiyet, yaratıcı etkinlik, eleştirel yargı ve kurumsal özerklik arasındaki karşılıklı ilişkiler üzerinden açıklanabileceğidir. Bu ilişkiler, ulusal ve yerel deneyimlerde ortaya çıkan özgürlük, otorite, sorumluluk ve yabancılaşma sorunlarının daha geniş insan ve toplum tartışmalarıyla buluşturulmasına zemin hazırlamaktadır.
Zemin ve satıh diyalektiği, tarihsel kırılma noktalarında modernist ve eleştirel yönelimlerin epistemolojik bilinçle ürettiği birikim katmanlarını salt birer teorik miras olmaktan çıkararak, yeni dönemsel dinamiklerin yapı sökümcü potası altında radikal bir sorgulamaya tabi tutar. Bu süreçte birey ve toplum bilimi arasındaki ontolojik kırılma; deneysel edimler, drama ve yaratıcı dramanın bilgisel enstrümanlarıyla sahneye taşınırken, felsefi derinlik ile insanın güncel krizi arasındaki salih bağ yeniden tesis edilir. Epistemolojik bilincin ulaştığı katmanlar, durağan birer zemin olmaktan çıkıp yeni tarihsel koşulların basıncıyla sarsıldıkça, insan sathi (yüzeydeki) illüzyonların ötesine geçerek kendi varoluşsal gerçekliğiyle yüzleşmek zorunda kalır. Farklı dramatik anlatımların sunduğu parçalı, deneysel ve çok boyutlu estetik formlar ise bu karmaşık yüzleşmeyi pragmatist bir dizilimle somutlaştırır; böylece kuramsal birikim ile eylemsel sanat pratiği, bireyin toplumsal yapıyla olan tarihsel hesaplaşmasını dinamik bir yeniden yorumlama alanına dönüştürür.