Suriye Aralık 2024 itibarıyla Esat rejiminin devrilişine sahne oldu. Mart 2011’de başlayan ve giderek ivme kazanan gösteriler,ikinci yılında, ABD ve müttefiklerinin desteğiyle, yabancı savaşçıları da bünyesinde barındıran muhalif grupların zuhur etmesine sahne oldu.
Özellikle 2015 Suriye için bir dönüm noktası oldu. Zira hakimiyet alanı silahlı muhalif grupların müdahalesi ile oldukça daralan-bazı görüşlere göre %26-Esat rejimi Rusya Federasyonu’nun askeri müdahalesi ile iktidarda kalma açısından rahat bir nefes aldı.
Peki bu nefes Esat rejimini ne kadar rahatlatmıştı? Konuyla ilgilenen araştırmacılar bir Rus zabitinin, Putin’e yaklaşarak konuşmaya çalışan Esat’ı kolundan tutup nasıl geri çektiğini hatırlayacaktır. Yahut Esat rejiminin savunma bakanının, yanlış hatırlamıyorsam, Tartus üssünde yapılan toplantıda,masanın üzerinden sadece başının görüneceği bir yükseklikte, nasıl oturtulduğunu da hatırlayacaktır konuya meraklı olanlar.
Bu ve benzeri daha çok örnek aslında Rusya Federasyonu müdahalesi ile Esat rejiminin de bir çeşit Moskova sömürge valiliğine dönüştüğü hususunda önemli bir dayanak noktası hazırlamıştı. Ancak ne hikmetse o dönem hem alandaşlarımız hem de alan dışından konu hakkında yorum yapma haddini kendinde bulan ekonomistinden metalürji mühendisine, metalürji mühendisinden tarihçisine pek çok kişi bunun bir yönetim zafiyeti hatta yokluğu olduğunu görmezden gelmişti. Ancak bağımsız olduğu iddia edilen bir devletin başkanının başka bir devletin başkanı ile konuşma çabasının bu şekilde engellenmesinin ne denli “uygun” olduğu açıktır.
Gelgelelim, muhalefet her geçen gün çeşitli vesilelerle güçlendi ve sonuç olarak Esat rejimi devrildi. Yerine eski adı Colani olan ve bir ödülle ABD tarafından aranan ancak yeni adı eş Şara olan ve ABD ile ittifak ilişkileri geliştiren birinin başkanlığında yeni bir yönetim geldi.
Bu süreçte yaşanan gelişmelerle Mübarek sonrası Mısır’da yaşanan gelişmeler belirli açılardan oldukça büyük benzerlik taşıyor. Zira Mübarek sonrası Mısır’da Mursi dönemi başlamıştı. Bu süreç Mursi idaresine yapılan darbe ve sonrası gerçekleşen olaylar bağlamında çok fazla ele alındı ancak Mursi idaresinin Batı tipi ekonomi politik kurum ve unsurlara uyum sağlama çabası ve Mısır’ın SSCB ardılı Rusya Federasyonu ile olan ileri düzey ilişkilerinin daha düşük seviyeye nasıl indiği çok az tartışıldı.
Bu hususları 2011 sonlarında tartışanlardan biri olarak rahatlıkla şunu söyleyebilirim ki; ideolojik söylemler ekonomik gerçeklikler ve gerekliliklerle karşılaştığında ekonomik gerçeklikler ve gereklilikler kazanır. Mursi iktidarı uluslararası ekonomi politik kurallara karşı hareket etmeyeceğini bizatihi Muhammet Mursi ağzından ilan etmiş ve ardından başta Almanya olmak üzere ki;öncü olan bizatihi o vakitler daha sonra Alman şansölyesi olacağı konuşulan fakat ömrü vefa etmeyen dönemin dışişleri bakanı Guido Westerwelle idi, kredi muslukları açılmıştı. Elbette Mısır devletinin iç dinamikleri durumu farklı bir boyuta getirdi. Ancak ideolojik söylemlerin ekonomik gerçekler ve gerekliliklerle karşılaşması durumunda ne olacağı sorusunun cevabı sabit kaldı.
Şimdi benzeri bir durumu eş Şara’nın Suriye’sinde gözlemliyoruz. Yıllar önce, 2012 yılında, yazdığım bir kitap bölümünde Hacettepe’den Ali Murat Özdemir hocaya atıfta bulunarak Suriye’deki ekonomi politik meselenin ekonomi politiğin konusu olmayan malların bu hususta ele alınması olduğunu belirttikten sonra şu ifadeyi eklemiştim; uluslararası ekonomi politiğin konusu olan malların da Batı tipi liberal uluslararası ekonomi politiğin konusu haline getirilmesi…
Şimdilerde Şara’nın görüşmeleri ve ziyaretleri dikkate alındığında; Suriye’nin yönünün tam anlamıyla Batı’ya döndüğünü rasyonel bir bakış açısı ile tespit etmek oldukça kolay. Artık Şara’ın Suriye’si ABD’nin yakın müttefiki Suudi Arabistan kanalıyla Vaşington ile irtibat kurup Trump ile baş başa görüşme ayrıcalığı ortaya çıktıktan sonra gelişmeler yaşanmaya başlandı.
Zira Batı başta ABD olmak üzere Suriye’ye gerekli ekonomik “katkılarını sunan” ABD müttefikleri başka bir yönden de Çin’in ekonomik alan hakimiyetinin Levant üzerinde engellenmesi çabasını sergiliyor. Artık mesele askeri hususlardan uzaklaştı. Mesele artık ekonomik şartlar halini aldı. Şam idaresinin tek başına Çin desteği alması yeterli değil. Zira ekonomik kapasitesinin gelişmesi için başta Dünya Ticaret Örgütü gibi liberal uluslararası ekonomi politik kurumları içinde bulunması gerekiyor. Bunu Çin bile 11 Aralık 2001 tarihinde yapmak zorunda kaldı.
Dolayısıyla Suriye için alternatif olarak ortaya konan Çin Halk Cumhuriyeti ve Rusya Federasyonu’nun liberal uluslararası politik ekonomi kurumlarından uzak olduğunu yahut bir alternatif olduğu söylemi hayli iddialı olacaktır. Zira Çin (2001 yılında üye oldu) ve Rusya’nın (22 Ağustos 2012 yılında üye oldu) bu yapının dışında devletler olduğunu ifade etmek oldukça güç. Üstelik ABD ve müttefikleri her ne kadar tartışmalı görünse de fırtınalı bir evliliğin tarafları olarak tanımlamak güç değil. Artık ilişkileri öyle bir halde ki; tartışsalar da ayrılamazlar. Zira ekonomik kapasite uygulamasının gerektirdiği güvenlik meselesi NATO tabanlı güvenlik faaliyetleri dolayısıyla ortaya konuyor.
Bu şartlar altında Akdeniz’in oldukça önemli bu kıyı ülkesi önemli bir pazar olarak da ortada. Bu pazarın gereklilikleri sadece bir malın Suriye içine gönderilmesinden ibaret değil. Bu sadece uluslararası ekonomi politiğin bir kısmı. Hizmetler ve malların uyumlu olması, bunların geniş şekilde ele alınabilmesi ve uluslararası ticaret, fikri mülkiyet hakları gibi konularda uygun olması de en az bunun kadar önemli. Dolayısıyla Suriye artık ticari, ekonomik kapasitesini Batı tipi bir yapı ile desteklemek zorunda. Aksi halde kısıtlı ekonomik katkı Şara iktidarının zora girmesi ile sonuçlanacaktır. Haftaya görüşmek dileğiyle memleketimin güzel insanları.
