Doç. Dr. Ayşegül İnginar Kemaloğlu katıldığı bir panelde

Gülseven OKALANER
Bundan 37 yıl önce bugünlerde Kapıkule Sınır Kapısı’nda, Bulgaristan’dan Türkiye’ye yönelen yoğun göç hareketinin en sıcak günleri yaşanıyordu. Dönemin Bulgaristan Hükûmetinin uyguladığı asimilasyon politikalarının mağdur ettiği soydaşlarımız, çareyi sınır kapılarını açan Türkiye’ye göç etmekte buldu. İlk günlerde trenlerle ve vagonlar dolusu gelen göçmenler, sonraki süreçte araçlarıyla, kendi yaptıkları tahta arabalarla ve kimi zaman günlerce yürüyerek Türkiye’ye ulaştı. Sınır kapılarında yaşanan insan hareketliliği her geçen gün artarak binleri buldu.

24 Mayıs 1989’da başlayan büyük göç dalgasıyla yaklaşık iki buçuk aylık süreçte 350 bin Bulgaristan vatandaşı soydaşımız, ata toprakları Türkiye’ye geldi. Doğup büyüdükleri toprakları, evlerini, akrabalarını, komşularını, arazilerini ve hayvanlarını geride bırakan bu insanlar, yeni bir hayata başlamak zorunda kaldı.
Göçmenlerin bir bölümü Edirne ve Kırklareli’nde kurulan çadır ve konteyner kentlerde yaşam mücadelesi verirken, bir bölümü de Türkiye’nin farklı şehirlerindeki yakınlarının yanına yerleşti. Ancak Bulgaristan’da siyasi şartların değişmesiyle birlikte göç hareketinin yönü de değişti. Soydaşlarımızın bir kısmı, yıllarca emek vererek kurdukları düzenleri, evleri ve işleri nedeniyle Bulgaristan’a geri dönmeyi tercih etti.
Göçlere Mercek Tutan Edirneli Bir Bilim İnsanı
Türkiye’de ve dünyada yaşanan göç hareketleri üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan isimlerden biri de Edirneli akademisyen Doç. Dr. Ayşegül İnginar Kemaloğlu’dur. Yakın tarihimizde yaşanan nüfus hareketleri üzerine araştırmalar yürüten Kemaloğlu’nun uzmanlık alanları arasında Balkan Tarihi, Göç ve İskân Politikaları, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi yer almaktadır.
Göç olgusu insanlık tarihi kadar eskidir. İlk çağlardan günümüze kadar topluluklar; iklim şartları, su ve gıdaya erişim, savaşlar, siyasi baskılar ve güvenlik kaygıları gibi çeşitli nedenlerle yer değiştirmek zorunda kalmışlardır. Bu nedenle göç, yalnızca demografik değil, aynı zamanda sosyal, ekonomik ve kültürel sonuçlar doğuran tarihsel bir olgudur.

Trakya Bölgesinde İskân Edilen Göçmenler
Doç. Dr. Ayşegül İnginar Kemaloğlu, hem anne hem de baba tarafından mübadil bir ailenin ferdidir. Edirne’nin Yıldırım semtinde, göç hikâyelerinin ve mübadele hatıralarının canlı tutulduğu bir aile ortamında büyümüştür. Mübadil bir dede ve anneanne ile Selanik doğumlu bir dede ve Tikveş doğumlu bir babaannenin torunu olarak yetişen Kemaloğlu, küçük yaşlardan itibaren göç ve iskân tarihine ilgi duymuştur.
Merhum Necmi İnginar ve Ümran İnginar’ın kızı olan Kemaloğlu, bugün Marmara Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır. Prof. Dr. İlyas Kemaloğlu ile evli olan ve Berkehan Kemaloğlu’nun da annesi olan genç akademisyen, özellikle göç tarihi alanındaki çalışmalarıyla dikkat çekmektedir.
Türk Tarih Kurumu Yayınları tarafından 2022 yılında yayımlanan “Trakya Bölgesine İskân Edilen Göçmenler (1923-1960)” adlı eserinde, bölgenin göç tarihine ilişkin kapsamlı tarihsel ve istatistiksel verilere yer vermektedir.

Trakya: Göçlerin Acılı Coğrafyası
Kemaloğlu, kitabının önsözünde şu değerlendirmelerde bulunmaktadır:
“İnsanlık tarihi kadar eski olan savaşlar ve göçler, toplumların hafızasında silinmesi güç acılar bırakır. Bu bağlamda Trakya Bölgesi, yakın tarihinde hem işgallere hem de yüz binlerce göçmenin yaşadığı acılara tanıklık etmiştir.”
Özellikle Balkanlardan gelen göçmenlerin II. Dünya Savaşı’na kadar öncelikli iskân bölgelerinden biri olan Trakya’nın, uygulanan iskân politikaları sayesinde yeniden canlandığını vurgulayan Kemaloğlu, 1923-1939 yılları arasında yaklaşık 200 bin göçmenin bölgeye yerleştirilmesine rağmen bu konunun müstakil bir araştırma alanı olarak yeterince incelenmediğine dikkat çekmektedir.
Kemaloğlu’na göre Balkanlardan gelen göçmenlerin incelenmesi, yalnızca bölgenin sosyal ve kültürel dönüşümünü anlamak açısından değil; yaş, cinsiyet, meslek ve doğum yeri gibi bireysel özelliklerin ortaya konulması bakımından da büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma, göç araştırmalarında sıklıkla ihmal edilen kişisel verilerin değerlendirilmesine önemli katkılar sunmaktadır.
Araştırmada Trakya Bölgesi bir bütün olarak ele alınmış; Edirne, Kırklareli ve Tekirdağ illeri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Çalışmanın 1923 yılında başlayıp 1960 yılında sona erdirilmesinde, 1960 sonrasında bölgeye yapılan iskânların azalması ve aynı yıl yaşanan siyasi gelişmeler etkili olmuştur.

1923-1960 Arası Göçler
Kemaloğlu’nun çalışmasında Türkiye’nin iskân politikaları ve Trakya Bölgesi’ne yerleştirilen göçmenlerin yoğunluğu esas alınmıştır.
Araştırmada;
1923-1934 yılları arası, büyük ölçüde mübadele ile şekillenen yıllar birinci dönem,
1935-1938 yılları arası, bölgeye yapılan Romanya ve Bulgaristan göçmenlerinin iskânlarının yoğunlaştığı yıllar ikinci dönem,
II. Dünya Savaşı ve sonrasını içeren 1939-1949 yılları arası üçüncü dönem,
Bulgaristan ve Yugoslavya göçlerinin öne çıktığı 1950-1960 yılları arası ise dördüncü dönem olarak değerlendirilmiştir.
Çalışmada, bir devlet politikası olarak göç ve iskân uygulamaları incelenirken; Trakya’ya yerleştirilen göçmenlerin geldikleri bölgeler, yerleştirildikleri yerleşim birimleri, yaş ve cinsiyet dağılımları, meslekleri, devlet tarafından sağlanan yardımlar ile beraberlerinde getirdikleri hayvanlar ve tarımsal araçlar da değerlendirilmiştir.
Bu veriler ışığında göçmenlerin Trakya Bölgesi’nin sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik gelişimine sağladıkları katkılar ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Doç. Dr. Ayşegül İnginar Kemaloğlu’nun Çalışmaları
Göç ve İskân Politikaları, Balkan tarihi ve Cumhuriyet dönemi üzerine çok sayıda kitap, kitap bölümü ve akademik makalesi bulunan Doç. Dr. Ayşegül İnginar Kemaloğlu’nun öne çıkan çalışmaları arasında şunlar yer almaktadır:
Kitap
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, Bulgaristan’dan Türk Göçü 1985-1989, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2012.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, Trakya Bölgesi’ne İskân Edilen Göçmenler (1923-1960), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2022.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, Mehmed Şakir Kesebir (1889-1966) Millî Mücadeleye ve İktisadi Kalkınmaya Adanmış Bir Ömür, Altınordu Yayınları, Ankara, 2023.
Edt. Ayşegül İnginar Kemaloğlu, Süleyman Beyoğlu, Sosyal-Kültürel-Ekonomik Yönleriyle Türkiye’de Göç ve Göçmenler, Altınordu Yayınları, Ankara, 2023.
Kitap Bölümleri
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Millî Mücadele Döneminde Kırklareli’nde Göç ve İskân”, Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918-1923, C. 10, Edt. Mustafa Göleç, Zeynep Kevser Şerefoğlu, İlhami Danış, TÜBA Yayınları, Ankara, 2023.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “201 Nolu Kayıt Defterine Göre Kırklareli-Vize’ye İskân Edilen Mübadiller”, 100. Yılında Türkiye Cumhuriyeti, Edt. Hasan Yalvaç ve diğ., Aktif Yayınları, İstanbul, 2023.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Erken Cumhuriyet Döneminde Girişimci Göçmenler”, Sosyal-Kültürel-Ekonomik Yönleriyle Türkiye’de Göç ve Göçmenler, edt. Süleyman Beyoğlu-Ayşegül İnginar Kemaloğlu, Altınordu Yayınları, Ankara, 2023.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Bir Şehrin İmarı ve İhyası: Edirne”, Kadim Türk Şehirleri, edt. Okan Yeşilot-Bihter Gürışık Köksal, Selenge Yayınları, İstanbul, 2022.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Uluslararası Mülteci Rejimi ve Yunanistan’ın Göç Politikası”, 21. Yüzyılda Bölgesel Sorunlar, edt. Onur Limon-Ümran Güneş-Servet Karagöz, Nobel Yayınları, İstanbul, 2021.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “II. Dünya Savaşı Döneminde Keşan’da Ekonomik ve Sosyal Hayat”, Keşan Araştırmaları Keşan’ın Kurtuluşunun 100. Yılı Anısına, edt. Fatma Çalık Orhun-Burak İşçimen, Trakya Üniversitesi Yayınları, Edirne, 2021.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “İki Dünya Savaşı Arası Dönemde Balkanlardan Türkiye’ye Göçler”, Dünyada Göç Yönetimi ve Türkiye’nin Göçmenleri: Göçü Nasıl Yönetmeli?, edt. Ahmet Cihan-Hamdi Genç-İsmail Ermağan, Akademik Kitaplar Yayınevi, İstanbul, 2020.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “II. Dünya Savaşında Bulgaristan’da Türk Azınlığı”, İkinci Dünya Savaşı ve Türk Dünyası, edt. Nesrin Sarıahmetoğlu-İlyas Kemaloğlu, Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayınları, İstanbul 2016.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Bulgaristan’dan Türk Göçleri”, Türk Dünyasında Sürgün ve Göç, edt. Nesrin Sarıahmetoğlu-İlyas Kemaloğlu, Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yayınları, İstanbul, 2015.
Makaleler
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Atatürk Döneminde İpek Böcekçiliğinin Geliştirilmesine Yönelik Atılan Adımlar (1923-1938)”, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı, 2023, ss. 84-108.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Uluslararası Kurtarma ve Yardım Komitesi’nin (IRRC) Raporuna Göre II. Dünya Savaşı’nın Sona Ermesinin Ardından Türkiye’deki Mültecilerin Durumu”, MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, S. 26, Güz 2022, ss. 242-251.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “I. Dünya Savaşı Sırasında Edirne’ye İskân Edilen Muhacirler”, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Cilt: 7, Sayı: 2, ss. 377-393.
Uluslararası Sempozyum Bildiriler
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Türkiye’nin 1989 Göçünü Uluslararası Kamuoyunun Gündemine Taşıma Girşimleri”, 1989 Göçünün 30. Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu, 15-16 Haziran 2019.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Edirne İli Merkez İlçesinde Mübadillere Dağıtılan Gayrimenkullerin Tevzi Defteri Kapsamında Değerlendirilmesi”, Uluslararası Mübadele Sempozyumu ve Mübadelenin 94. Yılı Anma Etkinlikleri, Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı Yayınları, Tekirdağ, 2017.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “1989 Bulgaristan Göçmenlerinin Entegrasyonunda Türkiye’nin Uyguladığı Eğitim Politikaları”, Bulgaristan’dan Yapılan Zorunlu Göçün 35. Yıl Dönümünde Göçün Etkileri Sempozyumu, Bal-Göç /YTB, 12-13 Aralık 2024, Bursa.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Sosyal ve Ekonomik Açıdan Edirne’ye İskân Edilen Mübadiller”, Cumhuriyetin 100. Yılında Türk-Yunan Nüfus Mübadelesini Yeniden Düşünmek, Trakya Üniversitesi, 19 Aralık 2023, Edirne.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Erken Cumhuriyet Döneminde Edirne’nin Değişen Demografik Yapısı”, 3. Edirne Araştırmaları Sempozyumu, İstanbul Üniversitesi, 11-13 Mayıs 2023, İstanbul.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Türkiye’de Süt Endüstrisinin Kuruluşu: Bursa Süt Tozu ve Buz Fabrikası Kolektif Şirketi Örneği”, Türkiye İktisat Kongresi, Türk Tarih Kurumu, 19-20 Temmuz 2023, İzmir.
Ayşegül İnginar Kemaloğlu, “Şakir Kesebir’in Millî Mücadele Dönemi Faaliyetleri”, Kurtuluşunun 100. Yılında Doğu Trakya Paneli, Türk Tarih Kurumu, 23 Kasım 2022.